Umrenin en anlamlı ibadetlerinden biri olan sa’y, Kâbe’nin doğu tarafında yer alan Safa ve Merve tepeleri arasında yürümeyi ifade eder. İlk kez umreye gidecek birçok kişinin merak ettiği umrede sa’y nasıl yapılır sorusu, aslında hem manevi hem de pratik yönleriyle bilinmesi gereken bir konudur. Bu rehberde sa’yın anlamını, hükmünü ve Safa ile Merve arasında adım adım nasıl yapıldığını, Diyanet İşleri Başkanlığı Hac ve Umre Rehberi çizgisinde sade bir dille anlatıyoruz.
Sa’y Nedir ve Kökeni Nereye Dayanır?
Sa’y kelimesi sözlükte “koşmak, çaba göstermek, gayret etmek” anlamına gelir. Bir ibadet olarak sa’y; Safa tepesinden başlayıp Merve tepesinde bitecek şekilde, iki tepe arasında toplam yedi defa gidip gelmeyi ifade eder. Bu ibadetin kökeni Hz. İbrahim’in eşi Hz. Hacer’e dayanır.
Rivayete göre Hz. Hacer, oğlu Hz. İsmail ile susuz çölde kaldığında su bulmak için Safa ile Merve tepeleri arasında telaşla koşturmuştu. Onun bu içten çabası ve tevekkülü, sonunda zemzem suyunun çıkmasına vesile oldu. Bugün umre ve hac yapan her Müslüman, bu tepeler arasında yürürken hem o samimi teslimiyeti hatırlar hem de Rabbine olan yönelişini yeniler.
Umrede Sa’yın Hükmü Nedir?
Hanefî mezhebi ve Diyanet İşleri Başkanlığı’nın esas aldığı görüşe göre sa’y, umrenin vaciplerinden biridir. Yani umrenin geçerli olması için mutlaka yapılması gereken bir rükün değil, ancak terk edildiğinde ceza (dem) gerektiren bir vaciptir.
Sa’yın sıhhati için bazı şartların bulunması gerekir:
- Sa’yın, geçerli bir umre tavafından sonra yapılmış olması gerekir.
- Safa tepesinden başlayıp Merve tepesinde bitirilmesi gerekir.
- Toplam yedi şavt (gidiş-geliş) tamamlanmalıdır.
- Sa’yın, tavafı takiben mümkün olduğunca ara vermeden yapılması uygun olur.
Sa’y sırasında abdestli olmak şart değildir; ancak temizliğe riayet etmek ve huşû içinde bulunmak müstehaptır. Kadınların özel hallerinde tavaf yapmaları uygun olmadığından, tavafa bağlı olan sa’y da tavaf sonrasına ertelenir.
Umrede Sa’y Nasıl Yapılır? Adım Adım Yapılışı
Umrede sa’y nasıl yapılır sorusunun en pratik cevabı, işlemin sırasını doğru bilmekten geçer. Sa’y, umre tavafı ve tavaf namazından sonra yapılır. İşte adım adım yapılışı:
- Safa tepesine çıkış: Tavaf ve tavaf namazının ardından, mümkünse zemzem içtikten sonra Safa tepesine gelinir. Kâbe’nin görülebildiği noktada Kâbe’ye yönelinir.
- Niyet ve dua: Sa’y yapmaya niyet edilir. Kâbe’ye dönük olarak tekbir, tehlil getirilir ve dua edilir.
- Merve’ye doğru yürüyüş: Safa’dan Merve’ye doğru yürünür. Bu birinci şavttır. Yol boyunca dua, zikir ve tesbihle meşgul olunur.
- Yeşil ışıklı bölüm (hervele): İki tepe arasındaki yeşil ışıklarla belirtilen alanda, gücü yeten erkekler biraz hızlı yürür (hervele yapar). Kadınlar hervele yapmaz, normal adımlarla yürür.
- Merve’de dönüş: Merve tepesine varıldığında yine Kâbe’ye yönelinerek dua edilir. Merve’den Safa’ya dönüş ikinci şavt sayılır.
- Yedi şavtın tamamlanması: Bu şekilde Safa’dan Merve’ye her gidiş bir, her dönüş bir şavt olmak üzere toplam yedi şavt tamamlanır. Sa’y, Merve tepesinde sona erer.
Sa’y bittikten sonra dua edilir. Erkekler saçlarını dipten kısaltarak veya tıraş ederek, kadınlar ise saç uçlarından bir miktar keserek ihramdan çıkar ve umre tamamlanmış olur.
Sa’y Kaç Şavttır ve Nasıl Sayılır?
Sa’y toplam yedi şavttan oluşur. Şavtların sayımında en çok yapılan yanılgı, gidiş-gelişi birlikte tek şavt saymaktır. Oysa doğru sayım şöyledir:
- Safa’dan Merve’ye yürümek: 1. şavt
- Merve’den Safa’ya dönmek: 2. şavt
- Safa’dan Merve’ye: 3. şavt
- Merve’den Safa’ya: 4. şavt
- Safa’dan Merve’ye: 5. şavt
- Merve’den Safa’ya: 6. şavt
- Safa’dan Merve’ye: 7. şavt
Görüldüğü gibi sa’y, Safa’dan başlar ve yedinci şavtta Merve’de biter. Bu sıralamayı akılda tutmak, sa’y sırasında şaşırmayı önler.
Sa’y Sırasında Dikkat Edilecek Hususlar
Sa’yı huzur içinde ve doğru şekilde tamamlamak için şu noktalara dikkat etmek faydalıdır:
- Sa’y mutlaka geçerli bir umre tavafından sonra yapılmalıdır; tavafsız sa’y geçerli olmaz.
- Kalabalık saatlerde acele etmeden, güvenli bir tempoda yürümek önemlidir. Yaşlılar ve rahatsızlığı olanlar için tekerlekli sandalye veya elektrikli araç imkânı bulunur.
- Sa’y esnasında belirli dualar ezberlenmiş olabilir; ancak ezber şart değildir. İçten gelen dualar, Türkçe niyaz ve zikirler de yeterlidir.
- Hervele yalnızca yeşil ışıklarla belirtilen bölümde ve sadece erkekler içindir; zorlama ve başkalarına zarar verme pahasına yapılmaz.
- Sa’ya bir kez başlandıktan sonra, zaruret olmadıkça ara vermeden tamamlanması daha uygundur.
Sa’y, bedenen yorucu görünse de aslında kalbin Rabbe yöneldiği, Hz. Hacer’in tevekkülünün yeniden yaşandığı derin manevi bir andır. Bu bilinçle yürünen her adım, umrenin en unutulmaz anları arasında yer alır.
Sıkça Sorulan Sorular
Sa’y umrenin şartı mı yoksa vacibi midir?
Hanefî mezhebine ve Diyanet İşleri Başkanlığı’nın esas aldığı görüşe göre sa’y, umrenin vaciplerindendir. Terk edilmesi umreyi geçersiz kılmaz ancak ceza (dem) gerektirir.
Sa’y yapmadan önce abdestli olmak şart mı?
Sa’y için abdestli olmak şart değildir. Ancak temiz olmak ve huşû içinde bulunmak müstehaptır. Sa’ydan önceki tavaf için ise abdest gereklidir.
Sa’y nereden başlar, nerede biter?
Sa’y Safa tepesinden başlar ve yedinci şavtın sonunda Merve tepesinde biter. Bu sıraya uymak sa’yın geçerliliği açısından önemlidir.
Kadınlar sa’y sırasında hervele yapar mı?
Hayır. Yeşil ışıklı bölümde hızlanarak yürümek (hervele) yalnızca gücü yeten erkekler içindir. Kadınlar bu bölümde de normal adımlarla yürür.
Tekerlekli sandalyeyle sa’y yapılabilir mi?
Evet. Yaşlı, hasta veya yürümekte zorlanan kişiler tekerlekli sandalye ya da elektrikli araçla sa’ylarını yapabilir. Bu durumda da yedi şavt Safa’dan başlayıp Merve’de tamamlanır.